TENTOONSTELLING TEYLERS MUSEUM
Haarlem – In het Teylers Museum is van 6 maart tot en met 30 augustus de tentoonstelling ‘Gevaarlijke boeken – 500 jaar wetenschap onder vuur’ te zien.
In deze tentoonstelling volg je de Europese en Amerikaanse geschiedenis van censuur door Kerk en Staat aan de hand van (populair)wetenschappelijke werken. Want kennis is macht en dat kan bedreigend zijn – voor sommige machthebbers nog steeds.
Kennis voor iedereen
Een van de topstukken van Teylers Museum is de Encyclopédie uit 1751 van Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert. Hierin werd alle kennis van die tijd verzameld. Het boek werd al in 1780, vier jaar voor de opening van het museum, gekocht. Het representeert het gedachtegoed van de Verlichting: gewapend met kennis kan iedereen zelfstandig denken, zich een mening vormen en de heersende macht bekritiseren. Dat zagen Kerk en Staat als een gevaar.
Linnaeus
En zo bevinden zich meer ‘gevaarlijke’ boeken in Teylers historische bibliotheek: de Systema naturae van Linnaeus uit 1735 bijvoorbeeld. Linnaeus classificeerde planten op seksuele kenmerken en plaatste de mens bij de viervoeters, naast apen. Het schokte velen als ‘ketters en immoreel’. George-Louis Leclerc de Buffon schreef in zijn Histoire & Théorie de la Terre (1749) dat de aarde 75.000 jaar oud was, veel ouder dan in de Bijbel staat. Het leidde tot boekverbrandingen en verboden door de Kerk.
Index van Verboden Boeken
Met de komst van de boekdrukpers kon informatie zich razendsnel verspreiden. Reden voor de Kerk om in 1559 de Index Librorum Prohibitorum op te stellen: een lijst van verboden boeken. Veel werken in de tentoonstelling stonden op deze lijst, die pas in 1966 afgeschaft werd. Een van de beroemdste voorbeelden is Copernicus’ Over de omwentelingen van de hemellichamen waarin hij, in 1543 al, stelt dat de aarde om de zon draait in plaats van andersom. In de tentoonstelling is het zwaarst gecensureerde exemplaar te zien, een bruikleen uit de Biblioteca Statale di Cremona (Italië). Het hoofdstuk over de beweging van de aarde is volledig verwijderd, andere passages zijn weggepoetst. Een ander exemplaar, een bruikleen van het Friese archief Tresoar, laat zien hoe astronoom Gemma Frisius uit Dokkum er juist uitvoerig zijn eigen ideeën bij schreef.
Galileo
Zo lang Copernicus’ theorie als een hypothese gepresenteerd werd, gedoogde de Kerk het boek, maar toen Galileo honderd jaar later heliocentrisme als werkelijkheid verdedigde, eiste de paus censuur. Galileo’s boek ligt ook in de tentoonstelling, net als boeken van protestantse auteurs die op de Index stonden. En Darwins evolutietheorie natuurlijk.
Wetenschap onder vuur
Met ruim twintig boeken laat de tentoonstelling zien dat religieuze en politieke censuur een stempel op de geschiedenis drukte. Momenteel zijn er grote zorgen in de academische wereld over de manier waarop vrijheid van onderzoek onder druk staat, zoals door de Trump-regering in de Verenigde Staten. Gevaarlijke boeken nodigt daarom uit tot reflectie: hoe vrij is wetenschap vandaag? Het Teylers Museum is gevestigd aan het Spaarne 16, Haarlem. Info: 023-5160960 en www.teylersmuseum.nl.
Foto: De beroemdste pagina uit Nicolaas Copernicus’ (1472-1543) De Revolutionibus orbium coelestium (‘Over de omwentelingen van de hemellichamen’). Collectie Tresoar. Foto: Marieke Balk.
